We moeten eerst in de duisternis turen, ons gewurgd en begraven voelen in de hopeloosheid van het leven zonder God, voor–dat we gereed zijn om de nabijheid van zijn levende licht te ervaren."

Abraham Joshua Heschel in "God zoekt de mens" h13.3

Abraham Joshua Heshel (1907-1972) was joods filosoof en rabbijn, geboren in Polen en tijdens de oorlog verhuisd naar de States. In dit boek doet hij in de eerste hoofdstukken een poging om geloof te positioneren ten opzichte van wijsbegeerte en wetenschap en geeft hij aan dat geloven alles te maken heeft met gebeurtenissen en ervaringen. Hij maakt allereerst in zijn boek onderscheid tussen concepten en gebeurtenissen. Geloof behoort tot de sfeer van gebeurtenissen. Israel had immers ervaringen met God meegemaakt, waarvan de getuigenissen werden opgeschreven in de bijbel. Dit geldt m.i. ook voor het nieuwe testament. De Grieken hielden zich vooral bezig met concepten.

Als geloof tot de sfeer van gebeurtenissen behoort komt het ook via onze ervaring bij ons binnen. De ervaring van God's aanwezigheid of het uitblijven van deze ervaring. De ervaring van het lezen van de bijbel waarin we ervaren dat God spreekt of het uitblijven van deze ervaring. Ook de ervaring van anderen die we door getuigenissen krijgen overgeleverd kunnen we op betrouwbaarheid toetsen. De ervaring telt, maar het uitblijven van de ervaring telt ook. Maar de cattegorie van de gebeurtenis is er altijd openheid, want we staan open voor nieuwe ervaringen van gebeurtenissen. Dit geldt wat mij betreft ook voor mijn geloofservaringen.

De ervaring die Heschel hier beschrijft, is de ervaring van onze eenzaamheid die we ervaren als we door het wonder worden getroffen en woorden en theorien betekenisloos zijn geworden. Dit lijkt misschien wat spectaculair omdat we niet altijd de wonderen als wonderen in onze ervaring beleven. Voor Heschel heeft dit te maken met onze (on)gevoeligheid voor het wonder.

Voor Gabriel Marcel is de eenzaamheid wat dichterbij en kan ik dit ervaren in het ondeelbare van mijzelf met de mensen om mij heen. Tot op zekere hoogte kan ik 'mezelf' met mensen delen, maar hoe 'dieper' ik in mijn ervaring kom, hoe meer ik merk dat woorden tekort schieten en dat het delen met anderen dus niet mogelijk is. Een gevoel van eigenheid gaat dan samen met het het gevoel van eenzaamheid. Deze eenzaamheid die we kunnen ervaren luistert. Het is een eenzaamheid die niet met mensen kan worden gedeeld maar wel vraagt om gedeeld te worden.

In termen van benedictijner monnik Anselm Grün lijkt Heschel onze existentiele eenzaamheid te beschrijven in termen van "spiritualiteit van boven" (vanuit de openbaring > het wonder is er door God gegeven en als wij het ervaren dan bewerkt dit aanvankelijk een eenzaamheid) en Marcel in termen van "spiritualiteit van beneden" (vanuit de menselijke ervaring > waar komen wij onze eenzaamheid tegen en hoe gaan we ermee om). Misschien zijn het wel twee kanten van dezelfde medaille.

Zo wordt eenzaamheid ook een besef van "zijn". Misschien wel beleeft als de onaangenaam isolement, maar soms ook als aangenaam besef van eigenheid. Beide gevoelens kunnen ontstaan wanneer we onze eigenheid, identiteit, uniciteit beleven. Dit lijkt Emanuel Levinas te omschrijven met termen als "anders zijn" en de ander, zelfs de oneindige ander. Deze ervaring van ons anders zijn loopt volgens Levinas altijd via de ander. Misschien het eerst wanneer ik ontdek dat ik anders ben dan mijn ouders en mijn broer of zus. Niet voor niets hebben volgens de psychologie meisjes meer moeite om uit de moedersymbiose te komen dan jongens.

Martin Bubers formulering is dat het ik, ik wordt door het gij, vanuit het grondwoord ik-gij. Het begint bij een 'symbiose' of confluentie (Perls) maar het ik zet zich af omdat het zijn eigenheid beleeft. Deze groei houdt eenzaamheid in.

Deze eenzaamheid geeft ons het besef dat we niet alles met mensen kunnen delen. Deze eenzaamheid kan ons gevoelig maken voor Degene met wie we wel alles kunnen delen. Volgens mij was het Goethe die al zei: "Over heel wat dingen kan ik alleen met God spreken."

Niet alleen gaan we in onze ervaring voorbij aan de anderen, we beleven ook een eenzaamheid in onszelf die ons afkeert van de dingen, ons ego en onze onnozele gedachten. Zo gaat onze ervaring aan deze dingen voorbij en strekt zich uit naar "de levende genade die alle macht te boven gaat".

De incarnatie maakt de beweging andersom. Het laat zien dat er een weg is die terugvoert naar de concretisering, naar mijn mens-zijn. De grote God wordt in Jezus Christus mens als ik en daalt af in mijn bestaan. Hij neemt deel aan ons 'hebben' (lichaam, ouders etc) en krijgt zo deel aan ons 'zijn'. Zonder God's afdaling zijn we overgelevert aan de metafysica en andere theoretische systemen of 'wereldgeesten'. God daalde af en kwam in onze concrete ervaring. De apostelen hebben hebben gezien, gehoord en gevoeld. Voor en na de dood en opstanding van Jezus. En van deze ervaring hebben zijn getuigd. Hun getuigenis komt bij mij binnen via de ervaring van het horen en later ook via het lezen. Zoals Jezus in Joh 17 bidt: Ik bid niet alleen voor hen, maar voor allen die door hun verkondiging in mij geloven.

Het is de ervaring van het horen/lezen wat ons overtuigd van Gods spreken. Of dit nu door de bijbel is of door de andere verwijzingen naar God en zijn genade voor ons. De bijbel is de verkondiging van de apostelen van Jezus. En daarna volgen de vele getuigenissen van mensen in de geschiedenis die God hebben beleefd in Jezus Christus.

Ook hierin gaat het geloof vanuit de ervaring van het hebben naar het zijn. De boodschap die we hebben ontvangen, vraagt om een reflectie en een reactie. Misschien zijn we nog niet gelijk overtuigd, zoals Thomas die meer nodig had dan het getuigenis van de anderen. Hij wilde het zelf meemaken. Jezus wees hem hierom niet af maar kwam hem hierin tegemoet. Thomas voelde de wonden van Jezus en noemde Hem zijn Heer.

We hebben de uitnodiging ontvangen in woorden, en reageren hierop met onze gedachten en overwegingen maar het is vanuit de sfeer ons zijn waarin wij elke keer weer onze positie bepalen. Voorlopig afwijzend of aanvaardend.

Hierin noemt de bijbel ook de werking van Gods Geest, maar ik wil het nu maar even houden bij onze individuele verantwoordelijkheid.

Ronald

===

Meer over Heschel lezen?

http://nl.wikipedia.org/wiki/Abraham_Joshua_Heschel

Via de link in de kantlijn kom je op de site waar zijn boek online staat gepubliceerd.

]]> http://zijnenhebben.wordpress.com/?p=44 Fri, 03 Oct 2008 08:32:40 +0000 ronniii http://zijnenhebben.nl.wordpress.com/2008/10/03/de-ervaring-van-hebben-naar-zijn/ Omdat ik 'zijn en hebben' zie als een behulpzaam concept dat mijn ervaring helpt te begrijpen, maar voor mij vooral ook een doorbraak is geweest in mijn beleving van mezelf en mijn omgeving, wil ik het voor de lezer zo concreet mogelijk proberen te maken door gedeelde ervaringen te noemen of de verbinding te zoeken met theorien die ons helpen om het te vatten.

Soms schrikken mensen wat af van woorden als begrijpen en theorie. In mijn beleving zijn deze niet negatief, omdat dit behulpzaam kan zijn om er woorden aan te geven. Als we woorden aan dingen kunnen geven of andere symbolen of gedragingen zijn we in staat zijn om het met anderen te delen. Met het samen delen komen we altijd weer in een gebied wat zich moeilijk laat delen. Soms omdat de woorden nog niet gevonden zijn die de ervaring recht doen. Soms zijn de woorden wel gevonden, maar haken ze niet aan bij het referentiekader van je gesprekspartner, zodat daar ook geen bijbehorende voorstelling of herkenning kan zijn. Of soms houden we liever iets voor onszelf.

Ik wil proberen om mijn ervaring van hebben naar zijn met je te delen door dit te algemeniseren in voorbeelden, begrippen en theorien. Hier volgt een poging.

Als we ons niet zo bewust zijn van onszelf en niet zo bewust omgaan met onze persoonlijke geschiedenis dan kunnen we dat de fase van “zomaarzijn” noemen.

Een jong kind die nog niet zo zelfbewust is, zit overduidelijk in de fase van 'zomaarzijn'. Dat zomaarzijn is niet alleen bij kinderen aanwezig, ook ouderen kunnen op bepaalde gebieden zich niet bewust zijn van zichzelf. In communicatieboekjes kan je lezen over het johari-window. Dat is een theorie die ons zelf(on)bewustzijn in vier gebeiden verdeeld.

gebied 1. Wat je zelf bewust bent van zelf en anderen ook van jou

gebied 2. Wat je zelf bewust bent van jezelf en anderen niet van jou (je onuitgesproken gedachten&gevoelens)

gebied 3. Wat je zelf niet bewust van jezelf en anderen wel van jou (vogelpoep op je rug)

gebied 4. Wat jezelf niet van jezelf bewust bent en anderen ook niet van jou.

In de hulpverlening wordt je meestal geleerd om mensen te helpen bij vlak 3. Je helpt mensen om zich bewust te maken van hun eigen gedrag in de hoop dat ze dit gedrag als van zichzelf accepteren en het ook willen veranderen als het hen iets oplevert. Zo wordt hun probleemoplossend vermogen vergroot.

Deze bewustwording begint in termen van Gabriel Marcel met de term inkeer. In actieve daad keren we ons naar onszelf en worden we ons bewust van ons hebben. Het hebben wat we ons nog niet bewust waren, noemen we ons zomaarzijn. Als we ons bewust worden van ons "hebben" komt er een “bewust-hebben”. Dan zitten we in Joharivlak 1 of 2. Daar accepteren we datgene wat we hebben. Dit kan zijn dat we ons bewustworden van ons haar wat in de war zit, maar ook meer immateriele dingen als ervaringen uit ons verleden. We “hebben” immers onze ervaringen. Maar we “zijn” meer dan deze ervaring.

Dit lijkt vanzelfsprekend, maar kan soms op een verwarrende manier in ons leven aanwezig zijn. Als we bijvoorbeeld net een ongeluk hebben gehad en nog in een shock zijn, dan zitten we nog in een fase van zomaarzijn. We beseffen nog niet wat er precies is gebeurd. We weten niet precies wat we moeten voelen en we hebben nog geen woorden om onze ervaring te benoemen. Als we een week verder zijn dat hebben we deze ervaring wat meer “een plek kunnen geven”. We weten meer wat er is gebeurd en we weten meer wat we voelen. Omdat het echter nog maar net achter de rug is en we er nog weinig nieuwe ervaringen na hebben gehad, ervaren we het als een groot gebeuren. Dan kunnen we het gevoel krijgen dat het zo op de voorgrond staat dat we bijna niets meer dan slachtoffer zijn. Dit kan ook als we dader zijn van iets.

Maar hoe meer ervaringen we hierna opdoen hoe beter we in staat kunnen zijn dat we niet alleen het slachtoffer zijn van het ongeluk, maar dat we nog meer zijn. In de therapie wordt soms ook weer teruggegrepen naar eerdere ervaringen, om zo wat meer “stevigheid” te hebben. Waar droomden we vroeger van, wat vonden we leuk etc. Dan is er meer ervaring van andere dingen die we “hebben” en kunnen we ons ongeluk beter relativeren.

Dit relativeren kunnen we zien zit in de sfeer van "zijn". Als het gepaard gaat met de bewustwording “ik ben niet alleen het slachtoffer, ik ben nog meer dan dat”. Dan is er een bewust-hebben en ga je over tot een “bewust-zijn”. Deze overstijging, noemen existentialistische filosofen “transcenderen”.

Dit proces speelt een grote rol in de existentialistische psychologie. Daar komt dan nog bij dat we ons niet zozeer alleen vasthouden aan de rol van slachtoffer, maar dat we door nieuwe ervaringen en oude ervaringen van moed en durf, bewustworden dat we sterk zijn en dat we kracht en invloed kunnen uitoefenen in situaties. Dit noemen psychologen dan ego-sterkte.

De existentialisten gaan iets verder dan het psychologische aspect van de mens. Ze zien ook dat de mens is “aangelegd” op zingeving. Een existentialistisch psycholoog van naam is Victor Frankl van de Logotherapie. Hij verloor heel zijn familie tijdens de oorlog in het concentratiekamp. Hij moest een manier vinden om dat intense verdriet te “verwerken”. De manier die voor hem werkte heeft hij tot een therapie gemaakt, de logotherapie. Daarin gaat hij uit van de mens als zinzoekend wezen. Als aanvulling op Sigmund Freud ontdekte hij dat de mens niet alleen ziek wordt van angst (angstneurose), maar dat hij ziek wordt wanneer hij gebrek heeft aan zingeving.

Weer terug naar de gewone wereld, kunnen we dan weer zeggen dat een ongeluk ons soms bewust maakt van de kwetsbaarheid van het leven. We willen zingeven aan gebeurtenissen en aan ons leven en het leven van anderen.

Zo sprak ik gisteren nog een vrouw die tegen me zei dat ze was gaan nadenken over geloven en God toen er iemand uit haar omgeving overleed. Op dat soort momenten voelen we blijkbaar de behoefte om zin te geven aan ons bestaan. We "hebben" deze behoefte en in sommige situaties worden we ons bewust van deze behoeften. Dan kunnen we er twee dingen mee doen. We gaan op zoek naar vervulling van deze behoefte of we laten deze verlangens weer voor wat het is. De vrouw die ik gisteren sprak verbaasde zich over haar eigen reactie en zei tegen me dat het toch gek is dat ze na haar verlieservaring niet meer verder heeft nagedacht over deze behoefte van haar. Volgens mij doen veel mensen dat.

Een reactie volgens "hebben en zijn" lijkt mij, dat je bewust wordt van het hebben van deze behoefte en dat je daar ook bewust op gaat reageren. Het is iets van jou wat om een reactie vraagt. Je reageert op deze bewustwording. Dit kan zijn door een voorlopig antwoord te formuleren en het daarmee te doen. Dit kan ook door een zoektocht te starten. De eerste reactie is meer gesloten en de tweede reactie is meer een openheid naar wat je nog zal gaan ontdekken. Deze reacties kunnen volgens mij ook goed samengaan.

In mijn bewust leven met "hebben naar zijn" ervaar ik deze openheid. Zelfs als ik antwoorden heb gevonden ben ik mij steeds bewust van de reis die mijn leven is. De nieuwe ervaringen die ik zal opdoen. Daar word ik mij van steeds meer dingen bewust en zal ik steeds weer moeten reageren op datgene wat zich in mijn ervaring aandient. Zowel als het gaat om ervaringen van buiten mezelf als bewustwording van wat er in mij leeft aan gedachten, gevoelens en verlangens.

Hiermee wil ik zeggen dat bewust omgaan met ons hebben en ons zijn, een reis kan worden in ons leven. Een ontdekkingstocht en een avontuur. Dat is mijn persoonlijk ervaring die ik hier met jullie in algemene termen wil delen.

Ronald

Marcel riep de mens op om een menswaardig bestaan te leven. Zo was hij erg bedachtzaam tegen de industrialisering en de modernisering van zijn tijd. Daarin zag hij dat de mens zich teveel verenigde met de sfeer van het hebben. Daarin was de oproep nodig om mensen wakker te schudden voor een zijnsbeleving die de hele mens rechtdoet. Een zijnsbeleving die de mens niet reduceert tot nummers en fysische processen. De mens overstijgt deze sfeer van het hebben en komt zo tot de ervaring van zijn "zijn".

Anderzijds heeft Marcel het ook over de weg terug van zijn naar hebben. In de sfeer van het zijn heeft de mens een ervaring die niet alleen de dingen te boven gaat, maar ook de woorden. Woorden behoren immers ook tot de sfeer van het hebben. In dit proces van loslaten van het hebben is daar een ervaring die de dingen en woorden overstijgt. De ervaring van zijn die zich verbindt met God. Daarin ligt immers een mensoverstijgend zijn. Maar niet onmenselijk, want de God van Marcel moest wel de God van de bijbel zijn. De God die mensen had gemaakt naar zijn beeld. Geen onpersoonlijke kracht zoals de New Age en andere esoterici. Daarin kan een mens immers niet in kwijt. Dat is een niets, terwijl God juist meer moet zijn dan menselijk. De mens kan zich zo verliezen in God's grootheid. God die de mens schiep naar zijn beeld en zelf ook afdaalde in zijn schepping als mens. Zo kan een mens weer opklimmen tot God en daar zijn ultieme zijn beleven.

Maar daar kan het nooit bij blijven. Dit besef vraagt om "incarnatie" in de wereld van het deelbare menselijke en stoffelijke. Deze ervaring wil onder woorden gebracht worden zodat we het kunnen vatten en het kunnen delen met onze medemens. Dan komen we weer uit de sfeer van het zijn naar de sfeer van het hebben en neemt het vormen aan die kwetsbaar zijn voor geweld en voor misvorming.

In mijn beleving houdt de mens zich primair bezig met wat hij heeft, het "hebben". Dit kan bezit zijn in de vorm van een huis, een auto en een computer, maar ook immateriele zaken zoals relaties, gedachten en gevoelens kunnen als hebben worden beleefd.

Aanvankelijk heeft de mens een vader en moeder of verzorgers en ontdekt in de loop van zijn leven familieleden, speelgoed, identiteit en eigen gedachten en gevoelens. Toch zal de mens deze sfeer van het hebben nooit kunnen beleven als zijn "zijn". Dit is een andere grootheid. De mens overstijgt altijd wat hij heeft. Er is een ervaring dat hij meer is dan hij heeft. Dit overstijgen is misschien wel zijn zijn. Ik kan niet beoordelen of dit ook zo is bij dieren, maar ik krijg niet de indruk dat deze zijns-ervaring zich ook bij hen voordoet. Maar misschien mis ik iets...

Deze algemenisering is terug te voeren op mijn persoonlijke beleving als mens. 'De waarheid' is voor mij immers vooral een subjectieve 'waarheid'. Daar begint het mee.

Hier kwam ik niet alleen achter. In deze ervaring werd ik bijgestaan door mijn medemensen in de vorm van goede vrienden en boeken die ik las. Daarin heb ik op een gegeven moment ook een Godservaring gekregen waardoor mijn ervaring nu is geopend voor een religieuze- of spirituele dimensie. Omdat dit voor mij herkenbaar is geworden met wat ik tegenkwam in de gesprekken en boeken die ik las heb ik dit kunnen verkennen en ook kunnen uitbreiden.

Enerzijds herkende ik in boeken en gesprekken wat ik zelf ervoer en anderzijds maakten de boeken mij opmerkzaam bij wat ik precies ervoer. In boeken raakte ik geboeid hoe mensen konden nadenken over de mens en zijn wereld. Niet zozeer om de stijl en om de woorden, maar eerder om de gedachten die ik erin vond. Voor mijn religieuze ervaring las ik veel minder, maar daarna las ik alles wat los en vast zat. De moeilijkheidsgraad werd ook steeds hoger zodat ik vanaf Pietje Bel en de Kameleon op een gegeven moment mij begaf onder de groten der Aarde als Plato en Aristoteles of wat recenter, Heidegger en Levinas. Ik las veel psychologie omdat ik mezelf en deze ervaring wilde begrijpen, maar toen ik ontdekte dat psychologie bestond uit scholen met bijbehorende levenbeschouwelijke aannames kwam ik steeds meer in filosofische sferen terecht bij fenomenologie en existentialisme. En zo ook bij de meer religieuze boeken als de Koran en de Bagavath Gita en New Age bespiegelingen zoals die van Fritjof Capra.

Temidden van vele ontmoetingen en boeken die ik las heeft de bijbel hierin een belangrijke plaats verworven. Dit is niet altijd zo geweest. Lange tijd zag ik het als een moeilijk vreemd gedateerd boek dat mij probeerde voor te schrijven hoe ik moest leven en vooral in wat ik niet mocht doen. Maar na deze religieuze ervaring heb ik ontdekt dat de bijbel mij aansprak als mens en mij in al mijn aspecten tegemoet kwam op de plaats waar ik mij op dat moment bevond. In plaats van een beperking ging ik de bijbel ervaren als een raam waardoor ik de wereld voller en rijker binnenscheen. Dat is natuurlijk vreemd voor een boek met auteurs die allemaal voor 200 na Christus hebben geleefd. Hoe kunnen zij nu weet hebben van mijn individuele leven anno nu? Maar dit was mijn ervaring die uitging boven al mijn leeservaringen met andere boeken van welke geleerde filosoof of wetenschapper ook...

Dus dat was een aangename verrassing, waardoor ik werd gegrepen en waardoor ik mijn religieuze ervaring beter leerde verstaan en begrijpen.

Dit is voor mij een belangrijk volgorde geweest. Eerst de ervaring en toen de herkenning van mijn ervaring in de bijbel en ook in andere boeken die ik las. Of zoals de italiaanse filosoof van het zwakke denken Gianni Vattimo ontdekte: "de bijbel gaf mij het meest passende interpretatiekader om de wereld om mij heen en in mezelf te verstaan". Daar herken ik mijn ervaring in.

Zo is het begonnen. Ik had wel in mijn opvoeding kennis gemaakt met de bijbel, maar deze had mij nooit aangesproken. Het werd steeds meer een boek voor andere mensen en speelde geen rol meer in mijn leven.

Maar op het moment dat ik God vroeg om mij te helpen in mijn leven, ging er een soort licht aan en kreeg ik een ander zicht op mijn leven en sloten mijn ervaringen bijna naadloos aan bij wat ik tegenkwam in de bijbel.

Maar dat is inmiddels alweer 20 jaar geleden. Daarna is er nog heel wat meer gebeurd tijdens mijn ontdekkingstocht. Maar dit is toch een beslissende ervaring in mijn spirituele bewustwording. Vanaf toen richtte mijn aandacht zich op meer dimensies in mijn bestaan en ontdekte ik wezenlijke dingen over mezelf en over de wereld om mij heen.

Zo ontdekte ik bijvoorbeeld in filosofische literatuur dat de scheiding die Descartes had voorgesteld tussen het subject en het object inmiddels radicale vormen had aangenomen. Ik herkende deze radicalisering in mijn beleving als een soort isolement tussen mezelf en mijn omgeving. Ook de methodische twijfel waar Descartes over schrijft herkende ik in mijn beleving. Ik ervoer mijzelf opeens als extreem rationeel. De scheiding was voor mij herkenbaar in mijn scheiding tussen gevoel en verstand. Maar zo werd ik mij wel bewst van mijn emotionele kan, echter wist ik nog niet hoe ik mijn emotionele kant kon integreren met mijn denken. Ik ervoer mezelf zo ook als een rationeel wezen die ook daardoor tot op zekere hoogte was afgesloten van de buitenwereld. Immers als ik moet twijfelen aan alles buiten mijzelf eer dat ik er een rationele verklaring voor kon bedenken, raak ik niet alleen vervreemd van veel dingen buiten mezelf, maar ook van activiteiten in mijzelf die ik niet rationeel kan verklaren. Ik kan ze niet negeren of van mezelf afsplitsen omdat ik daarmeen mezelf amputeer van mijn gevoelsleven. Dat klinkt voor sommigen aantrekkelijk omdat zo het objectiviteitsideaal kan worden verwezenlijkt, maar heb ik ontdekt als zeer schadelijk voor mijn intellectuele gezondheid. Dat is misschien ook wel te vergelijken met de ervaring van Fritjof Capra toen hij ontdekte dat de nodige samenhang in de werkelijkheid niet kon worden verschaft door een fysisch wereldbeeld. Zo kwam hij tot zijn holistische gedachten die ontwikkelde als westerling geinspireerd door taoistische en boeddhistische gedachten.

Daarmee geef ik Descartes niet de schuld van de schadelijke scheiding (zoals Toulmin lijkt te doen) maar zeg ik eerder dat ik door de kritische reactie op zijn subject-object scheiding herkenning vond in een persoonlijk probleem waarbij ik een integratie miste. Dit was 1 van mijn ervaringen op weg naar heelheid. Geen afsplitsingen in mijn persoon, maar heel mijn persoon als eenheid in verscheidenheid.

Daar wil ik onder meer deze blog mee vullen. Ik hoop dat ik in deze ontdekkingstocht wat reisgenoten krijg. Misschien reizen we niet de hele weg samen en hebben we niet altijd hetzelfde uitzicht, maar ik vind het altijd weer gezellig als er zo'n moment is van samen opgaan en samen delen in wat we zien en daarbij beleven.

Ronald

Er zijn natuurlijk genoeg eikels op de wereld, maar slechte mensen? Wat zijn dat? Het idee werkt altijd een beetje op de lachspieren: heksen, sprookjes, satans... Ondanks het plezier dat ze schept in tekenfilms wil Naomi Klein er toch niet aan om Friedman als een manische professor neer te zetten die de wereld wilde veroveren. - Dat, terwijl ze over het algemeen toch niet zo een probleem heeft met tendensieuse metaforen die psychologisch sterk werken (“er zijn drie soorten shock's, de nationale, de economische, en de electrische shock van de marteltafel”), maar ze zag er waarschijnlijk niet veel brood in: Een persoonlijke aanval op een dode denker leidt alleen maar af van de actuele punten. - Nee, dan verwijt ze liever 'het systeem', een veranderbaar ideologische onderbouwt systeem.

Maar hoe zit het eigenlijk met de psychologie van onze neoliberale medemens? Ik moest denken aan eindeloze discussies die ik gevoerd heb met leeftijdsgenoten die geloven dat uiteindelijk al ons gedrag te herleiden is tot eigenbelang. Zij geloven dat eigenbelang onoverkomelijk en onvermijdelijk de meest basale drijfveer is. Mensen met een dergelijk essentialistisch geloof in Eigenbelang zijn natuurlijk ook geneigd te geloven in theorieën die vertellen dat eigenbelang ook uiteindelijk leidt tot een goed resultaat voor iedereen. In plaats van een pessimistische wereldvisie en een 'slecht' mensbeeld, kunnen zij zich dan optimistisch en zelfvoldaan voelen. 'Ik ben noodzakelijk egoïstisch, maar daar wordt de wereld beter van.' Wat een bevrijdende ideologie moet het liberale equilibrium-denken voor die mensen zijn.

Waar komt dat geloof in eigenbelang eigenlijk vandaan? Er zijn vele denkers in verschillende tijdperken en plaatsen die op het idee komen dat de mens in de kern een egoïstisch individu is. Egoïsme lijkt onmiskenbaar een universeel voorkomend en tamelijk wezenlijk menselijk fenomeen. Maar er zijn ook altijd veel denkers die niet geloven dat het de kern van het bestaan is. Was Hobbes niet een blinde sukkel die blijkbaar te autistisch was om zich te herinneren dat hij ook een moeder had gehad en een baby was geweest?

Een individu kan moeder zijn, maar een moeder is per definitie geen op zich zelf staand individu. Het woord impliceert een relatie: een relatie met een ander levend wezen dat compleet afhankelijk van haar is. Het woord impliceert ook tijd: een relatie met een levend wezen dat groeit, dat eerst mini is en dan groter en ouder wordt. Filosofieën waarbij een 'natuurtoestand' geschetst wordt waarin deze basisgegevens van het leven compleet genegeerd worden, zijn totaal belachelijk.

In de abstracte kern van het menselijk bestaan kan het niet anders dan dat er altijd drie zijn: de kip én het ei, en de haan niet te vergeten. In de basis is de mens het product van geslachtelijke voortplanting. En van het zogen, want een verbannen baby komt niet ver. Dat er daarnaast individualiteit is - persoonlijke overlevingsdrang en/of ik denk dus ben - is ook wezenlijk maar kan niet zonder het andere.

Zijn moeders egoïstisch? Ja, zullen sommige moeders zeggen die nog een beetje moeite hebben met de baby die net uit hun buik gekomen is te zien als iets anders dan zichzelf. Ja, zullen andere moeders zeggen, want het verzorgen van die baby is het enige wat hen nu gelukkig maakt. Maar feit blijft dat het moederschap, het sine qua non van het bestaan, van de individualiteit, van het denken en doen, zwaar ondergetheoretiseerd is en zeker binnen het liberale equilibrium-denken.

De uiterste consequentie van het eigenbelang-denken leidt niet gemakkelijk tot moederschap: ingewikkelde irrationele hormonen en/of culturele waarden en structuren moeten te hulp schieten om het helpen overleven van babies te verklaren. Zonder dat leidt het in de praktijk brengen van de eigenbelang-these theoretisch tot 'human self extinction'.

Dit onvruchtbare eigenbelang-denken wordt mensen tegenwoordig echter massaal aangeleerd. Met daar aanhangig het aanlokkelijke neoliberale geloof dat het toch allemaal goed komt. In die zin zit Naomi Klein tegenwoordig misschien toch in haar broer's actie groep SAGE: students against global extermination. ;-)

In mijn omgeving zijn gelukkig nog veel jonge mensen die niet in eigenbelang geloven. Ze krijgen de laatste tijd allemaal grote jongens van wel negen pond. Het verzet groeit...?