Caesar, Pompeius en Crassus sluiten in 60 een eerste triumviraat, één jaar later wordt Caesar consul en voert hij een aantal indringende veranderingen door in de Romeinse samenleving. Als leider van de volkspartij, en tegenstander van de optimaten en de senaat, had hij de steun van het volk. Als redenaar begreep hij de kunst het volk voor zich te winnen. Die kunst zou hem later goed van pas komen om zijn troepen bij de verschillende veldslagen voldoende zelfvertrouwen in te pompen en hen een gevoel van onoverwinnelijkheid mee te geven. Caesar was een politiek genie, oorlogsvoering betekende voor hem niets meer dan de voortzetting van politiek met andere middelen. En die middelen kon hij als militair strateeg beter dan wie ook aanwenden. Zijn troepen stonden onverbiddelijk achter hem: de oorlog in Gallië, het terugdringen van de Germanen, de strijd tegen Pompeius' troepen tijdens de burgeroorlog, de verovering van Spanje, het noorden van Afrika, het westen van Azië. Nooit stond Caesar aan de verliezende zijde. Hij, en hij alleen, bouwde het Romeinse wereldimperium op. Veni, vidi, vici.

Hans Oppermann  legt niet alleen de nadruk op het politieke en militaire, maar wil ook de persoonlijkheid van Caesar bloot leggen. Geen eenvoudige opdracht, maar toch een goede poging. Caesar was niet alleen politicus, maar ook een charmante minnaar, een warme echtgenoot. Zijn enige dochter, Julia, en zijn moeder, de twee belangrijkste vrouwen in Caesars leven, stierven in 54. Een zware klap, maar hij zette door. De veelbesproken affaire met Cleopatra komt ook aan bod, net als de geruchten over buitenechtelijke kinderen. Caesars geadopteerde zoon, zijn neef Gaius Octavianus, werd uiteindelijk zijn belangrijkste erfgenaam. Gaius Octavianus, later bekend als keizer Augustus, zou de Romeinse revolutie voltrekken in de slag van Actium in 31 v.C. toen hij de oostelijke helft van het Romeinse rijk versloeg.

De Duitse auteur Hans Oppermann (1895-1982) was professor klassieke filologie. Zijn onderzoek richtte zich vooral naar Caesar, Horatius, Vergilius en de weerklank van de klassieke auteurs in de moderne literatuur. Hij pende met zijn biografie over Julius Caesar een overzichtelijk, duidelijk, volledig en zelfs spannend werk neer.

Alsjeblieft, laten we niet nog eens hebben over de idiote salarissen, bonussen, gouden handdrukken die de rijken elkaar geven, want dat is inmiddels een afgezaagd thema. Veel interessanter is de algehele deregulering die plaatsvond om het graaien van hoog tot laag te vergemakkelijken: er was in de VS nauwelijks enige controle op de huizenmarkt, er was geen toezicht op het stelsel van hypotheekverschaffing, geen toezicht op kredietmarkten of de markt voor derivaten; traditionele hypotheekbanken als Fannie Mae en Freddie Mac gingen ongecontroleerd hele anderen dingen doen dan waarvoor ze in het leven waren geroepen, hegdefondsen en private equity fondsen mochten vrij met hun kapitalen woekeren en gezonde bedrijven kapot maken, quasi-bancaire stelsels met ondoorzichtige dekking kregen veel te makkelijk krediet, enzovoort.

Velen maakten zich al zorgen over de schaduwwereld die in de financiële sector was ontstaan. Helaas gebeurde dat met medeweten van de federale regering die niet alleen geen toezicht hield, maar volstrekt het spoor bijster was in het woud van financiële transacties waarmee de gegoede klassen zich verrijkten -iets wat kapitalisten eufemistisch 'spreiding van risico' noemden. Maar toezicht was volgense kapitalisten ook helemaal niet nodig. Integendeel, ‘de markt’ zou vanzelf wel zorgen dat alles goed kwam en de rijkdom naar beneden toe doorsijpelde, ‘de markt’ reguleerde zichzelf, de ‘tucht van de markt’ zuiverde uit, de besten zouden overblijven en de rest zou verdiend ten ondergaan, ter meerdere eer en glorie van allen. De boodschap van rechts was duidelijk: haal alle regulering weg, maak de overheid zo klein mogelijk en het komt vanzelf goed. Iedereen zou vanzelf een tevreden consument worden. Steeds weer dat verhaal dat de markteconomie de best mogelijke van alle werelden is en zichzelf zonder inmenging van buitenaf onder controle houdt. Je kon er de klok van Voltaire’s Candide op gelijk zetten.

Enfin, je kan in ieder geval zeggen dat de VS zich aan hetzelfde neoliberale recept hield dat ze via de Wereldbank, de Wereldhandelsorganisatie en het Internationale Monetaire Fonds aan de ontwikkelingslanden oplegde. En zo op den duur zelf een ontwikkelingsland werd. Wat je in de ontwikkelingslanden zag gebeuren - de volkomen ineenstorting van de financiële markt in Mexico in 1994, in Thailand en Indonesië in 1997 en in Argentinië in 1999 – gebeurt nu in de VS. Met vermoedelijk rampzalige gevolgen voor de economie. En dat terwijl de regering inmiddels voor bijna honderd procent op de pof in het buitenland leeft. De staatsschuld van de VS loopt in de triljoenen.

Het is hilarisch te zien hoe rechts nu in ijltempo bakzeil haalt. De VS is in één nacht tijd een communistisch land geworden. Het is niet president Bush die regeert, maar kameraad Paulson, de Amerikaanse minister van financiën, die in één klap de gehele financiële wereld heeft genationaliseerd en vanaf vandaag de failliete boedel overneemt. Alle schulden die de graaiers gemaakt hebben mogen nu door de belastingbetaler worden opgehoest. Of zoals iemand gisteravond op Newsnight van de BBC zei: als je niks verdient moet je geheel conform de wetten van de markt aan je lot worden overgelaten, maar als je miljoenen verdient moet je subiet door de regering te hulp worden geschoten. En inmiddels leven de rijken weer op en trekken de beurzen gezellig weer aan. Je zou er bijna een linkse populist van worden.

Daar ben ik nu ook benieuwd naar. Een visie horen over hoe het verder moet op de lange termijn. De branden worden steeds geblust, maar niemand lijkt de pyromaan achter slot en grendel te krijgen. In dit stukje zal ik het niet aandurven. De wereld van de haute finance gaat mijn pet te boven. Het enige wat ik kan constateren is dat er miljarden belastinggeld gepompt wordt in de private sector. Om erger te voorkomen! Dat verzekeringen, pensioenen en hypotheken ineens lucht blijken te zijn. Hoe heeft het zover kunnen komen? Het nationaliseren van een prestigieuze Wall Street gigant spoort niet met het economisch liberalisme.

Ik moet denken aan het zelfbewustzijn van het Westen eind jaren tachtig, zo plechtig aangekondigd door Fukuyama als ‘the End of History'. Wij waren de overwinnaars. Ons systeem was het beste. Kapitalisme en democratie waren de onlosmakelijk verbonden twee-eenheid, onze vrede en welvaart het ultieme bewijs. Het kan verkeren. Vanochtend kopte Trouw: ‘‘Europees gezag in VN keldert', met het afnemen van het belang van westerse waarden daalt het gezag van de Europese Unie in de Verenigde Naties.' Dit is de wereld na 9/11, oorlogen in Afghanistan en Irak, de kredietcrisis. Een wereld dus waar het belang van westerse waarden daalt.

Wat mij in eigen land opviel aan de discussie over de begroting 2009 is de eenzijdige focus op koopkracht en economische groei in enge zin. Begrijpelijk, gezien het economisch zwaar weer, maar ook kortzichtig. Het maakte weer duidelijk dat ons beleid wordt gemaakt op basis van meetinstrumenten als het BBP die maar een deel van de werkelijkheid laten zien, namelijk hoeveel we met z'n allen in een jaar verdienen en produceren. Hoe dat verdiend wordt en welke consequenties dat heeft voor mens en milieu, dat wordt niet meegenomen. Komen westerse waarden wel voldoende terug in ons beleid, vraag ik me af.

Zo leidt meer werken tot een hogere productie, maar ook tot een vermindering van vrije tijd en mogelijk een zwaarder beslag op het welzijn van mensen. Als je alleen de toegenomen welvaart in enge zin meet (we werken meer, dus we produceren meer) zie je niet dat de welvaartsgroei in brede zin (duurzaam, dus met inbegrip van de milieu en sociale gevolgen) wel eens negatief kan zijn. Net zoals meer produceren ook leidt tot meer afval en vervuiling, wat weliswaar economische activiteit oplevert, maar ook een maatschappelijk kostenpost - alleen wordt die laatste niet gemeten.

En dat is jammer, want het kan wel. Het Duurzaam Nationaal Inkomen (DNI), bijvoorbeeld, maakt inzichtelijk wat de echte groei is als we de verliezen van milieufuncties (lucht, water, bodem) meetellen en ook de kosten die we maken om milieuverliezen ‘goed' te maken. Deze gedachte vind je ook terug in de ‘Verklaring van Tilburg' waarin een groep kritische economen oproept tot het gebruik van meetinstrumenten die niet alleen een indicatie geven van productie en inkomen, maar ook van hoe dit past in de overige doelen die we als samenleving stellen.

Arnold Heertje, één van de ondertekenaars van de ‘Verklaring van Tilburg' vond tijdens popfestival Lowlands op 17 augustus bij het overwegend jonge publiek (de ‘nieuwe generatie') veel gehoor voor zijn stelling dat natuur en leefomgeving net zo belangrijk zijn als de koopkracht van mensen. Heertje wees erop dat de eenzijdige nadruk op kwantitatieve economische groei niets zegt over de kwaliteit van het leven. Die wordt maar ten dele bepaald door groeicijfers en koopkrachtplaatjes. "De kern van de economische wetenschap is niet alleen de marktwerking", benadrukte Heertje. Hij wees erop dat het economische systeem vaak wordt beschouwd als een rechte lijn van productie naar consumptie, maar dat economie in wezen een reproductiesysteem is, een kringloopproces.

Westerse waarden die in de VN tot uiting komen via oog voor mensenrechten, armoedebestrijding en klimaatverandering zouden geloofwaardiger worden als ze een bredere economische basis krijgen. Een basis die misschien niet de hoogste groeicijfers in zo kort mogelijke tijd garanderen, maar wel een groeitempo aannemen dat is afgestemd op natuurlijke en maatschappelijke wensen, hier en elders in de wereld.

Dit stuk bevat delen van een opinieartikel dat ik samen met Menno van der Land schreef in Trouw van 20 augustus jl. met als titel 'Kies voor duurzame groei juist nu economie inzakt'.

In De Schaduw van de Ster geeft Peter Edel zijn alternatieve visie op het conflict tussen joden en Palestijnen in Israël. Hij schuwt geen gewaagde stellingnames, ook niet over de holocaust, maar wringt zich zeker niet in een antisemitische hoek. Edel geeft meerdere keren aan dat de zionistische beweging de holocaust gebruikt en misbruikt in haar eigen voordeel, als bestaansreden van de staat Israël. Iedere tegenstander van Israël, iedere antizionist wordt door de zionisten bestempeld als een antisemiet. Een tweede zaak is het fundamentele raciale karakter van het zionisme. Theodor Herzl gaat ervan uit dat de joden een uitverkoren volk zijn die recht hebben op de staat Israël. Dit gedachtegoed alleen al gaat uit van een racistisch, discriminatoir principe. Edel gaat verder en onderzoekt de verbanden tussen de zionisten en de drugshandel, de steun aan extremistische regimes,  de wapenindustrie en komt tot een aantal verrassende conclusies, onder meer over het bestaan en de toepassing van nucleaire, biologische en chemische wapens in Israël. De auteur voorspelt een onrustwekkende toekomst voor de regio als de zionisten in Israël aan de macht blijven, en die kans lijkt reëel aangezien zowel de Arbeiderspartij als de Likudpartij hun ontstaan vinden in de twee stromingen van het zionisme. Een conflictresolutie op lange termijn is pas mogelijk als de antizionisten meer macht en invloed krijgen op het beleid in Israël, meent Peter Edel.

Peter Edel (Amsterdam, 1959) is fotograaf, beeldend kunstenaar en publicist. Hij schreef verschillende artikels over Israël en de zionistische geschiedenis voor Nederlandse tijdschriften.

Birma. Het Gouden Land en de Generaal is een uitgave van Academia Press (maart 2008 - 202 p. - 21 euro).

Het boek is een must voor al wie meer wil weten over een prachtig, maar onderdrukt land, met een bevolking in angst om te spreken en te leven. Birma wordt gesitueerd in zijn verleden, heden en toekomst. Naast de grote geschiedenis met de grote namen komen ook de gewone mensen aan bod, zij die het dagelijkse leven vormgeven. Speciale aandacht gaat naar de historische achtergrond, de etnische relaties en de sociale problemen aan de hand van verschillende persoonlijke getuigenissen: drugsverslaving, seksueel misbruik, religieuze of etnische discriminatie en uitbuiting. De culturele rijkdom van Birma krijgt kleur door de voorstelling van onder meer Birmese poëzie, het theravada-boeddhisme en de Shwedagon-pagode. Ook de achtergrond en impact van de recente Saffraanrevolutie worden geschetst, evenals de positie van Birma in het huidige geopolitieke evenwicht.

Voor bestellingen: http://www.academiapress.be of info@academiapress.be

Wat mij vooral bezighoudt is de reactie van de internationale gemeenschap hierop. Het valt mij op dat deze heel wat koeler en bedeesder is dan pakweg enkele weken geleden, toen er ook naar onafhankelijkheid werd gestreefd. Hoewel het niet ging om de onafhankelijkheid van een land maar van een provincie en hoewel dat volk niet de onderdrukte maar net de onderdrukker was, is het onlogisch dat hier geen hulp komt van gezaghebbende internationale organisaties als de NAVO of de Verenigde Naties. Het waren immers die organisaties die onder andere met een verkrachting van het ruime begrip 'volkssoevereiniteit' zeer makkelijk de onafhankelijkheid van een onecht land, voornamelijk bevolkt door een onecht volk, konden erkennen. Maar al te makkelijk vonden tien jaar geleden bombardementen plaats op dat nieuwe Europese landje met als motief de zogeheten 'onderdrukking' van een 'volk'. Dat volk hoorde en hoort nog steeds daar niet thuis. Maar dat belette de internationale organisaties niet om toch maar bombardementen te plegen tegen het autochtone, onderdrukte volk.

Als die internationale organisaties steeds weer de redder willen uithangen en de onderdrukte willen ondersteunen, waar blijven dan de bommen op de Chinese onderdrukkers? Waar blijft de Amerikaanse steun aan de Tibetaanse onafhankelijkheid? Zij dienden zich toch aan als zogenaamde 'bevrijders der onderdrukte volkeren'? Kosovo (waar ik het uiteraard de hele tijd over had) mag dan in mijn ogen geen onafhankelijkheid verdienen omdat die onafhankelijkheid net de Servische volkssoevereiniteit aantast (idemdito wat Montenegro overigens betreft), volgens de NAVO-landen was die onafhankelijkheid op basis van onder andere de volkssoevereiniteit gelegitimeerd. Uiteraard was dat niet zo: alleen al internationaalrechtelijk was dit al illegitiem. Daarnaast is Kosovo (eigenlijk Kosova) ook een Servische provincie, dat blijkt namelijk uit haar geschiedenis en de eeuwenlange samenstelling van de bevolking. Bovendien wordt net de volkssoevereiniteit gerespecteerd door een volk te beslissen over haar grondgebied. Geen enkele constructies - noch een internationale, noch een nationale - mag dit tegenhouden. Toch gebeurt het. Niet in Kosovo (hoewel het toch onafhankelijkheid verworf) maar in Tibet. De internationale gemeenschap roept dan met de onafhankelijkheid van Kosovo uit dat zij de voorvechter is van de onderdrukte volkeren. Maar haar voorlopige onverschilligheid ten aanzien van Tibet laat duidelijk blijken dat zij niet uitblinkt in het bevrijden van onderdrukte volkeren (Vlaanderen en tal van andere landen gevangen in een nationale constructie, zoals Noord-Ierland, zouden dan reeds - zij het niet op eigen krachten- onafhankelijk geworden zijn), maar net in hypocrisie. Want zolang er geen troepen worden gestuurd, en zolang er in Lhasa geen bommen zijn gevallen met een NAVO-kaartje aan, laten enkele internationale organisaties blijkgeven van een hypocriete inborst. Dan moet het voor het kleinste kind toch duidelijk zijn dat niet de belangen van zogenaamde onderdrukte volkeren worden verdedigd, maar net van degenen die zich 'de bevrijders' noemen.

Ten slotte wel nog enkele opmerkingen en nuances. Vooreerst valt op te merken dat de VN-Veiligheidsraad heel moeilijk kan ingrijpen. Dit komt omdat China als permanent lid in de VN-Veiligheidsraad zit. Toch heeft China niet de macht om zomaar elke resolutie te blokkeren. Het is zo dat zij als permanent lid wel over een vetorecht beschikken, maar dit geldt sinds 1990 niet meer voor het stemmen van resoluties van de VN-Veiligheidsraad. En zelfs indien China's vetorecht-bevoegdheid zover zou reiken, dan is mogelijke oppervlakkigheid of zelfs onverschilligheid van de VN nog steeds veelzeggend.

Vervolgens kan men ook zeggen dat het ingrijpen van de NAVO logisch is, omdat het voor de NAVO geen relevant gebied is, in tegenstelling tot Europa dat volgens de NAVO stabiel zou moeten blijven, gezien het hoge aantal Europese leden. (hoewel de bemoeienis van de NAVO in Europa volgens mij net het tegengestelde tot doel heeft). Maar als de NAVO onder het mom van onder andere de volkssoevereiniteit Kosovo binnenvalt, bommen op Pristina gooit en de Servische provincie tegen de wil van het Servische volk haar de onafhankelijkheid in handen geeft, dan vraag je je af wat de NAVO in Kosovo had te zoeken. Zelfs zeggen dat het riskant zou zijn omdat ze dan in aanvaring met de Chinezen zouden komen, vind ik geen overtuigend argument. Met de wandaden die zij in Kosovo hebben gepleegd en de totstandkoming van de illegale onafhankelijkheid van die Servische provincie, kwam de NAVO ook in aanvaring met Rusland. Maar toegegeven, de NAVO had hierbij gelukkig de EU dat als een handig schild dient/zal dienen om de Russische verontwaardiging af te weren.

In ieder geval, wat er in Tibet ook gebeurt: deze keer dient voor gezaghebbende internationale organisaties de gelegenheid zich aan om voor het eerst werkelijk als 'bevrijder der onderdrukte volkeren' op te treden. Misschien is het vooral voor de NAVO eens tijd om Tibet te steunen tegen de Chinese bezetter en haar de onafhankelijkheid te geven. Wie weet kan die situatie hen - en de VSA op kop- doen inzien dat hun optreden in Kosovo (met vooral de recente onafhankelijkheid die zij daar op een illegale manier aan het vreemde volk hebben gegeven) een vergissing is. Wie weet kunnen ze nu eens echt een volk steunen, bevrijden en haar de onafhankelijkheid geven. Maar ach, zolang voor onder andere de NAVO daarbij niets te winnen is, komt deze casus allerminst in aanmerking om opgelost te worden.

De Duitse auteur Sebastian Haffner (Berlijn, 1907-1999) slaagt er met zijn biografie van Winston Churchill opnieuw in een boeiend verhaal te combineren met glasheldere analyses. Haffner is auteur van verschillende historische bestsellers zoals Kanttekeningen bij Hitler en Van Bismarck tot Hitler. Hij emigreerde eind jaren '30 met zijn joodse vriendin naar Groot-Brittannië waar hij in de ban raakte van Churchill. Haffner werkte er als journalist voor verschillende bladen en raakte al snel gekend voor zijn speciale, scherpe pen. Winston Churchill is een beknopte, maar complete biografie van de voormalige Britse premier. Het boek is aangenaam en leerrijk om lezen door die verhalende en analyserende stijl van Haffner. De auteur probeert de bewegingen en motieven van Churchill te verklaren, niet louter door transparante, maar ook door emotionele en karakteristieke elementen in kaart te brengen. Churchill is niet alleen een Britse pitbull of een autoritaire man/vader/politicus, maar ook een romanticus, een man met emoties, een man met een visie. Dit is het voornaamste wat ik onthouden heb van dit boek. 

De uitslag in Ierland is niet verrassend. Een referendum over een complexe vraag als het Verdrag van Lissabon, dat in essentie niet anders is dan het door Frankrijk en Nederland getorpedeerde Grondwettelijk Verdrag, is alleen mogelijk als burgers ook daadwerkelijk weten waarover ze moeten stemmen. En zelfs als ze het weten, dan is een nee goed te begrijpen.

De oplossing van Sarkozy, een godgeschenk voor ons kabbelende Kabinet, was politiek slim. En verhullend. Verhullend omdat de kern van het harde nee van Frankrijk en Nederland, politiek niet werd weggenomen. Burgers stemmen op basis van het herkenbare hart, het nadenkende hoofd en de werkende handen van politici. Deze drie-eenheid is nationaal al niet hemelbestormend, maar de Europese sterren schijnen nog veel verder weg.

Het is ongehoord dat de EU niet gehoord wordt in de lidstaten. Zo goed als de organisatie van het EK de doelstelling van het EK koppelt aan het excelleren van de nationale ploegen en hun supporters, zo slecht organiseren onze EU politici de nieuwe wegen naar Rome waar het 50 jaar geleden min-of-meer begon. Dankzij de nagenoeg afwezige uitleg op scholen, in de media, de afwezigheid van symbolen, zoals een overbekende vlag, en vooral het onprofessionele gedrag van lokale, provinciale, nationale en Europese politici, voelt, snapt en handelt de burger niet bewust Europees. Bewust, want onbewust handelt bijna iedere burger Europees op school, werk, vakantie, sport, televisie en bij het eten en drinken.

Het wordt wederom pijnlijk duidelijk dat veel burgers de EU herkennen en erkennen als een succesvol economisch instrument. Solidariteit staat klip en klaar voor begrepen eigenbelang. De Ieren weten dat ze terecht gebruik gemaakt hebben van de steunfondsen. Maar dit verleden kan nimmer een argument zijn om voor dit Verdrag te stemmen. Het gaat altijd om de speculatieve toekomst. De klad zit in de Ierse economie en de veronderstelde bemoeienis uit Brussel is ongewenst. Of het Ierse oordeel verstandig is op de lange termijn is een heel andere vraag. Mijn antwoord is ontkennend, maar mijn mening is gebaseerd op meer dan gemiddelde kennis over de EU. En bovendien ben ik geen Ier.

De EU als economische steunpilaar wordt veel erger bedreigd: de opgedrongen halve politiek pilaar. De onhandige introductie van de Euro, de in de jaren negentig verhulde wens voor een Verenigde Staten van Europa en de Sky is the Limit na de val van Muur, heeft de burger geconfronteerd met een EU die een politiek instrument wil zijn. De burger herkent deze pilaar, maar erkent deze niet. Een erkenning vraagt om de democratische legitimatie en het gevoel, het weten en het bewijs van zeggenschap over wat nationale zelfbeschikking moet zijn. En als er iets goed fout is in de EU dan is het de terechte eis om democratie en transparantie niet te honoreren. Het wordt tijd dat politici bekennen dat zonder een volwaardige politieke pilaar de EU niet meer valt te mennen.

Het is vijf voor twaalf. De zo succesvolle economische EU staat uiteindelijk bij een volwassen democratische legitimatie en transparantie. De terechte kritiek van Europese politici op het Amerikaanse 'brengen van democratie', geldt ook voor de EU zelf. Dames en heren politici: begraven en niet meer schaven. Zing een smartelijke saudade en ga over tot daden.

Terwijl ik op de dialectische theorieën van Theodor L. W. Adorno (de W staat voor Wiesengrund, gniffelgniffel) zit te zwoegen is Inès, één van mijn waarde collegae, aan het vloeken op haar cursus Internationale Politiek na 1945. Gedoceerd door prof Kerremans a.k.a. prof ADHD a.k.a. prof enthousiasm, je kan je al inbeelden dat de man zijn studenten zoveel mogelijk informatie wil meegeven als hij mogelijk kan vinden, wat resulteert in een erg uitgebreide en gedetailleerde cursus.

Zo zit ons Inès serieus te vloeken op een bepaalde Koreaanse oorlog en voornamelijk op de nogal op elkaar lijkende belangrijke namen: kim dae-jung, kim il-sung, kim jong-il. Je voelt haar al afkomen: waarom heten die nu allemaal in godsnaam Kim?!

Aan de hand van mijn aziatische roots heb ik Inès even aan een verklaring geholpen: in Korea gaat men, net als in China, eerst de familienaam en dan de voornaam noteren (in tegenstelling tot hier waar het omgekeerd is). Dus Kim is in feite de familienaam, het is zelfs een veel voorkomende familienaam in Korea. Een beetje het equivalent van de Vlaamse Janssens, de Engelse Smith of de Chinese Zhang.

En hierbij moet ik weer aan de Chinese actrice Zhang Ziyi denken die in het prachtige Crouching Tiger, Hidden Dragon heeft gespeeld en in het misschien beter gekende Memoirs of a Geisha (het boek is trouwens ook een aanrader) ziehier de respectievelijke trailers:

Nutteloos weetje: de Japanners waren er niet zo content mee dat een Chinese de hoofdrol in een film over Japanse geisha's speelt.

Mevrouw Verdonk komt met mooie sociale Nederlandse doelen aanzetten. Maar als we haar of Geert Wilders mogen geloven is men in dit land zo ver van het juiste pad afgedwaald, dat het nog lang zal duren voordat het weer goed komt met de besteding van ons belastinggeld. We zijn zelf net een ontwikkelingsland. Vandaar dat het niet duidelijk is, waarom het geld dat op ontwikkelingshulp gekort wordt in Nederland wél tot een verhoging van de welvaart en meer economische groei zou leiden. Of het zou moeten zijn dat het haar puur om het feit gaat, dat in Nederland geïnvesteerd belastinggeld in Nederlandse handen blijft. Dus liever hier salarissen spekken dan daar het inkomen verhogen van mensen die op of onder de armoedegrens leven.

Dat zou meteen verklaren waarom mevrouw Verdonk tot het oordeel komt dat tweederde van de ontwikkelingshulp er af kan. Ze heeft er niets over gezegd, maar het is bekend dat rond de veertig procent van de ontwikkelingshulp naar de donoren terugvloeit. Dat deel van het ontwikkelingsgeld is gewoon geld dat van de Nederlandse vestzak naar de Nederlandse broekzak verhuist. Zou Verdonk op de zestig procent doelen die in het ontwikkelingsland achterblijft? Nu is er niets tegen goed verdienende Nederlandse experts of ondernemers die werk leveren of inkomen genereren dat de bevolking van een ontwikkelingsland effectief ten goede komt. Maar is het niet een beetje zot als dat het enige criterium voor ontwikkelingshulp wordt?

Er is inmiddels veel onderzoek verricht naar de effecten van ontwikkelingshulp en we weten vrij aardig waar en wanneer hulp werkt. Er zijn echter drie problemen. Ten eerste vallen er allerlei zaken onder ontwikkelingshulp die beter van elkaar gescheiden kunnen worden. Geld dat aan armoedebestrijding wordt gegeven is iets anders dan geld dat aan de bevordering van de economische groei van een land wordt besteed. Je kunt levens redden door bijvoorbeeld ziekten te bestrijden, maar daar begunstig je niet automatisch de economische groei mee. Ten tweede vallen er zaken onder ontwikkelingshulp die daar niet thuishoren. Zo komt klimaatverbetering weliswaar iedereen ten goede, maar het is toch geen ontwikkelingshulp, omdat het laatste specifiek op de behoeften van één land is afgestemd. Ten derde wordt er nog steeds dubieuze politiek bedreven met ontwikkelingsgeld. Bijvoorbeeld schuift de VS nog altijd een flink deel van het ontwikkelingsgeld naar Israel. Het is de vraag of Israel een ontwikkelingsland is. Veel zogenaamd ontwikkelingsgeld is geld dat regeringen gebruiken om elders vrienden te kopen en vijanden uit de regering te houden. Ten tijde van de Koude Oorlog waren dat de communisten, tegenwoordig zijn het de aanhangers van de politieke Islam. Soms komt dat de groei van een land ten goede, maar niet altijd, want je kunt er ook misdadige regimes mee in het zadel houden.

Er is dan ook veel onterechte kritiek op de ontwikkelingshulp. Of liever: je bekritiseert een moving target. Tekenend is het boek van William Easterly, The White Man’s Burden dat in 2006 verscheen. In dat boek veegde Easterly de vloer aan met de westerse hulpindustrie. Hij schat dat er de laatste vijftig jaar ongeveer twee triljoen dollar naar de arme landen is gevloeid. Desondanks zijn we er volgens Easterly nog steeds niet in geslaagd muskietennetten ter waarde van vier dollar onder de armen in Afrika te verspreiden. Veel van de voorbeelden van falende hulp in het boek zijn schrijnend, maar Easterly maakt ook grote fouten. Zo vergeet hij bij het genoemde bedrag te vermelden dat slechts een fractie ervan effectief aan armoedebestrijding is besteed en dat veel er van naar middeninkomenslanden is toegevloeid. Het grootste deel van het geld bestond uit leningen van het IMF of de Wereldbank, die met rente terug moeten worden betaald. Dat geld was helemaal niet bedoeld om iets aan armoedebestrijding te doen. Het was vaak niet eens bedoeld om de economische groei te bevorderen en de welvaart te verhogen.

Maar zelfs Easterly is er van overtuigd dat vraag- in plaats van aanbodgerichte hulp kan bijdragen aan de bestrijding van armoede en het bevorderen van economische groei. Hij wil de ontwikkelingshulp dan ook zeker niet afschaffen. Aan kennis over hoe je efficiënt hulp zou kunnen geven ontbreekt het volgens Easterly niet. De kwestie is veel meer hoe je organisaties opzet en bekostigt die deze kennis efficiënt kunnen toepassen en daarbij duidelijker dan nu aangeven welke doelen ze voor ogen hebben.

Interessant in dat verband is het werk van Paul Collier, auteur van The Bottom Billion (2007), een boek dat op dit ogenbik furore in de ontwikkelingswereld maakt. Collier toont overtuigend aan dat de ergste armoede in landen voorkomt, waar de regering ofwel te zwak is om krachtdadig te kunnen optreden, ofwel – dankzij oliedollars, goud of diamanten - zo machtig is dat de regeringsleiders zich hoegenaamd niets van de eigen bevolking hoeven aan te trekken.

Er is volgens Collier een per situatie verschillende mix aan maatregelen nodig om de bevolkingen in deze landen te helpen. Geld, giften en traditionale vormen van hulp zijn in dat verband niet genoeg, er moet ook internationale politieke druk worden uitgeoefend of militaire steun verleend. Soms moeten vooral de ondernemingen en banken worden aangepakt die het op een akkoordje met corrupte regeringsleiders hebben gegooid. Het gaat hier bovendien om hulp dat zich pas vele jaren later terugbetaalt en waar flink wat geduld voor nodig is.

Voor de aanpak die Collier voorstelt zijn complexe vormen van samenwerking tussen regeringen, NGO’s en multinationale ondernemingen nodig, die niet makkelijk van de grond te krijgen zijn. Vaak is het probleem dat regeringen bij dit soort hulp te snel resultaten willen zien en te veel transparantie eisen. Het trieste is dat naarmate het draagvlak voor het geven van ontwikkelingshulp afneemt, het steeds moeilijker wordt dit soort lange termijn projecten te organiseren.

De problemen met het effectief besteden van ontwikkelingsgeld liggen dus ook 'hier' en niet, zoals mevrouw Verdonk suggereert, alleen 'daar’. Het is jammer dat ze dat er niet bij zegt als ze tweederde van de ontwikkelingshulp wil afschaffen. Maar haar boodschap is duidelijk: liever hier salarisen spekken dan elders op risicovolle wijze hulp verlenen. Dat is triest als je bedenkt dat het armste miljard mensen van de wereld van minder dan één dollar per dag leeft. Niet iets om trots op Nederland te zijn.

"(...)le ministre des Affaires étrangères avait tenté, tout au long du week end, de faire des problèmes belgo-congolais une querelle communautaire entre francophones et Flamands."

Men verwijt minister De Gucht bovendien een gebrek aan consequentie. Waarom geeft hij langs de ene kant de Congolese leiders een veeg uit de pan, maar spreekt hij langs de andere kant zalvende woorden als het over China gaat? Stellen er zich in China dan geen problemen op het vlak van schendingen van de mensenrechten?

Los van deze kritiek is mij echter iets anders bij gebleven. Als deze crisette iets pijnlijk duidelijk gemaakt heeft, dan is het wel dat ons land vandaag niet veel meer te betekenen heeft op het wereldtoneel. Wanneer onze buitenlandminister met de vuist op tafel klopt, dan komt er misschien wel een reactie, maar spijtig genoeg niet die reactie waar we op hoopten. We slagen er niet iets te doen bewegen in onze oud-kolonie. Wat betekent ons landje met zijn tien miljoen zielen nog op wereldschaal? Wat kunnen wij inbrengen tegen al dat Chinees geweld?

Een echt Europees buitenlandbeleid. Dat is wat we nodig hebben.

De Hongaarse schrijver György Konrád was één van de weinige kritische stemmen in die tijd. Hij hekelt het machtsvertoon van de NAVO in wat hij zijn achtertuin noemt, Kosovo. Konrád vindt de logica niet van dit militaire optreden. Enerzijds wil de West-Europese wereld zich voortdurend verenigen in de Europese Unie, terwijl men anderzijds voortdurend desintegratieve tendensen steunt op de Balkan. Hij gaat op zoek naar de redenen hiertoe, maar komt niet verder dan machtsvertoon. De NAVO luidde de oorlog in onder een aantal humanitaire noemers, zoals de bescherming van de Albanese minderheid in Joegoslavië en de afzetting van dictator Milosevic. Maar met die luchtbombardementen bereikt men net het omgekeerde. De troepen van Milosevic zetten zich nog meer af tegen de westerse landen en reageren hun frustraties gewelddadig af op de Albanese minderheid. Ten tweede vallen er veel te veel onschuldige burgerslachtoffers ten gevolge van die luchtaanvallen. Hierdoor wordt de bevolkingssteun vóór Milosevic en tegen het westen opnieuw groter. En ten vierde strookt de aanval absoluut niet met de grondprincipes van de NAVO. Dit is de eerste keer in de geschiedenis dat een NAVO-land een niet-NAVO-land aanvalt zonder legitieme aanleiding. Joegoslavië had namelijk geen NAVO-lidstaat aangevallen in de vorige jaren. Waarom zien de NAVO-leiders dit omgekeerde effect van hun actie niet in? De auteur stelt een aantal lastige vragen voor de leiders van die tijd. Hongarije trad twee weken voor het luchtbombardement op Kosovo toe tot de NAVO en Konrád voelt zich persoonlijk betrokken bij de activiteiten van de organisatie.

De joods-Hongaarse schrijver Geörgy Konrád (1933, Debrecen) maakte een aantal traumatische ervaringen mee in zijn leven. Hij overleefde het nazisme van Hitler, het communisme van Stalin en was een dichte getuige van de Joegoslavische leiders Tito en Milosevic. Konrád studeerde literatuurwetenschappen, sociologie en psychologie aan de universiteit in Boedapest. Zijn werk was verboden in het communistische Hongarije. Hij wordt gezien als één van de belangrijkste schrijvers van de twintigste eeuw. Hij is een zelfverklaarde aanhanger van de liberale democratie, de Europese integratie en de westerse oriëntatie van Hongarije.

Nargis kan ook op politiek vlak een rol spelen. Het referendum is in bepaalde gebieden twee weken uitgesteld, maar de mensen zullen niet stemmen voor een door de junta omarmde grondwet. Zij zijn voor de zoveelste maal diep getroffen in hun waardigheid. Kon de junta maatregelen getroffen hebben? Interne bronnen melden dat de NASA vorige week woensdag, drie dagen vóór de ramp, het regime waarschuwde over een mogelijke gevaarlijke cycloon die zou razen over het zuiden van het land. Ook Thaise en Indische meteorologische organisaties hadden dit donderdag voorspeld. De junta reageerde niet. De bevolking werd niet preventief ingelicht of geëvacueerd voor het mogelijke gevaar. Alle militaire manschappen en middelen waren ingezet om de ja-campagne voor het grondwettelijk referendum tot een goed einde te brengen. Met intimidatie, terreur, geweld en opsluiting. Birma zou ja stemmen op de nieuwe grondwet.

Zal de bevolking dit laten gebeuren eens ze hiervan op de hoogte zijn? Of volgen nieuwe opstanden zoals in augustus-september 2007? Een anonieme man vroeg zich na de ramp af waar de militairen bleven met hulp. "In september stonden ze hier snel toen ze hun wapens moesten boven halen." Bij nieuwe opstanden moet de internationale gemeenschap wel ingrijpen als ze haar grondbeginselen trouw wil blijven. Birma is stilaan een groot gevaar voor de regionale stabiliteit. Kan Nargis voor het einde van dit regime zorgen?

(Paul Cobbaert - 06/05/08)

Regelmatig maakt Waterlog plaats voor gastschrijvers. Deze keer voor politicoloog Irina van der Sluijs die zich kwaad maakt over de plannen van Verdonk om te korten op ontwikkelingshulp.

Rita Verdonk speculeert over het korten op ontwikkelingshulp: ‘Ik schat dat tweederde eraf kan’. Vol verwachting surf ik naar de TON website om na te lezen hoe zij tot die schatting is gekomen, want met haar ben ik van mening dat ontwikkelingshulp schrijnend is. Het zou niet nodig moeten zijn anno 2008. De welvaartsstijging vanaf midden vorige eeuw is ongekend en tegelijkertijd slagen we er niet in de scheefgroei tegen te gaan die er nu voor zorgt dat 10 procent van de wereldbevolking meer dan de helft van alle rijkdom bezit. Tevergeefs zoek ik naar oplossingen die zij aandraagt voor het ontwikkelingsvraagstuk. In plaats daarvan lees ik dat ze ‘het geld dat vrijkomt (…) denkt te gaan besteden aan onderwijs, of aan zorg, of aan salarisachterstanden van leraren, verplegers en politieagenten...in Nederland’.

Dat is een duidelijke beleidskeuze. Vrij vertaald: zuurverdiend belastinggeld van hardwerkende Nederlanders verdwijnt toch maar in een bodemloze (Afrikaanse water)put, dus het wordt hoog tijd dit voor ons eigen trotse volk in te zetten. Nu ben ik een voorstander van het verhogen van de budgetten voor zorg en onderwijs in Nederland, maar om dit unverfroren te koppelen aan het verlagen van ontwikkelingshulp vind ik demagogisch. De indruk wordt gewekt dat de salarissen voor leraren, verplegers en politieagenten zijn achtergebleven omdat dat extra geld is uitgegeven in arme landen. Dat lijkt me zeer onwaarschijnlijk.

Het drastisch verlagen van ontwikkelingshulp in een wereld waarin ruim twee miljard mensen in diepe armoede leven vind ik een onsolidaire, maar ook een weinig liberale gedachte. Ontwikkelingsgelden en –activiteiten kunnen namelijk bijdragen aan het opheffen van onvrijheden van individuen zodat zij in staat worden gesteld levens te leiden die op z’n minst menswaardig zijn en op z’n meest aansluiten bij individuele wensen. Ik heb het bewust over het vergroten van individuele vrijheden van mensen omdat daar de kern van ontwikkeling huist. Mensen die in extreme armoede leven zijn niet alleen economisch onvrij (geen geld), maar vaak ook politiek (hun stem wordt niet gehoord), sociaal (verstoken van onderwijs en gezondheidszorg) en zij begeven zich noodgedwongen vaker in onveilige situaties. Denk maar aan de verhalen over vrouwen in vluchtelingenkampen in Tsjaad die op zoek naar sprokkelhout buiten de kampen worden gedreven en daar grote risico’s lopen om aangevallen te worden door leden van de Janjaweed. Met andere woorden, deze verschillende vormen van ‘onvrijheden’ zijn negatief met elkaar verbonden. En dat maakt de situatie voor de onderklasse van de wereld zo uitzichtloos.

Ontwikkelingshulp is geen wondermiddel, dat moge duidelijk zijn. Een actieve inzet om de wereldhandel eerlijker en duurzamer te maken, de klimaatverandering daadkrachtig te lijf te gaan, kapitaalstromen toegankelijker te maken en de druk op schaarse landbouwgrond wereldwijd te verminderen, zijn net zo of misschien wel belangrijker. Pijnlijk is dat ook op dit niveau onvrijheden zich negatief verhouden. Landen die economisch minder vrij zijn worden sterker in hun veiligheid bedreigd door klimaatverandering, denk maar aan een land als Bangladesh waar overstromingen desastreuze gevolgen hebben terwijl een economisch vrijer land als Nederland zijn inwoners beter kan beschermen. Arme landen zijn sneller de dupe van stijgende voedselprijzen omdat het grootste deel van het inkomen naar een basisproduct als rijst gaat. De wereldwijde protesten van de afgelopen week in ontwikkelingslanden laten dat nog maar eens zien.

Rita Verdonk schetst een beeld van Nederland als een geïsoleerd eiland te midden van een oceaan van potentiële profiteurs. Dat is kwalijk omdat daarmee voorbij wordt gegaan aan de verantwoordelijkheid van Nederland(ers) in een wereld die rap antwoorden moet vinden op ingewikkelde vraagstukken. Het gaat voorbij aan de verantwoordelijkheid van Nederland(ers) op al die terreinen waar het medeveroorzaker is van schadelijke gevolgen in ontwikkelingslanden. Ik wil dat Nederland zich blijft inspannen voor verantwoord consumeren en produceren, voor de voortrekkersrol die het al jaren vervult bij het bestrijden van armoede in de wereld. Daar ben ik nu trots op.

Timothy Syrota begon zijn trip in de toenmalige hoofdstad Rangoon, waar hij een aantal weken bleef. Hij leerde het land en zijn machtige inlichtingenapparaat en spionagediensten onmiddellijk kennen. De grote constante in zijn reisverhaal zijn de volgende vragen die hij almaar voorgeschoteld krijgt van onbekenden: Who are you? Where are you from? What are you doing here? What is your profession? Why do you come here? Are you working for the CIA? Syrota wil verder naar het noorden van Birma, naar gebieden die niet in de vooraf bepaalde toeristenroutes van de militaire overheid liggen, naar gebieden die niet publiek toegankelijk zijn. Hij onderneemt een lange bustrip naar de oude hoofdstad Mandalay. Daarna per boot naar Bhamo in de afgelegen, moeilijk toegankelijke Kachin-staat. Syrota ontmoet er interessante figuren, mensen die dromen van een toekomst, mensen die hopen dat hij hen hierbij kan helpen. Hij moet telkens opnieuw ontgoochelen. Hij reist verder naar Hsipaw in de Shan-staat en houdt er lange gesprekken met Mr Donald, de neef van de laatste prins van Hsipaw. Hij raakt onder de indruk van Pagan, de stad van vier miljoen pagoden, de stad die oude Birmaanse romantiek en glorie uitstraalt. Terug in Mandalay ontmoet hij Lu Maw, de jongste van de Moustache Brothers, een geliefd komisch duo in Birma. Lu Maw's broer is opgepakt door de overheid en overgebracht naar een zwaar bewaakte gevangenis. Spot drijven met gezagshebbers is niet toegestaan. Syrota is na drie maanden Birma enigszins opgelucht dat hij het land verlaat. Dergelijke toestanden had hij niet verwacht in die zelfverklaarde toeristische trekpleister.

Timothy Syrota bezocht al verschillende landen in Zuidoost-Azië met zijn moeder in de jaren '70. Positief verrast en diep geïnspireerd door de regio besloot hij in 1997 een nog voor hem onbekend Zuidoost-Aziatisch land op te zoeken: Birma. Het land zou hem nooit meer loslaten. Hij keerde nog verschillende keren terug: foto's nemen, luisteren naar mensen of documentaires filmen. In zijn laatste reis is hij door de autoriteiten uit het land gezet.

Maximilien Rubel komt veel terug op de invloeden van Marx, Engels en Lenin en op de onderlinge relaties in de communistische partijraad, voornamelijk de relatie Stalin - Trotski. Hoe Lenin Stalin als zijn politieke zoon zag, maar ook hoe Lenin op zijn sterfbed die fout inzag. In zijn laatste dagen riep hij op om Stalin niet de kans te geven door te groeien tot de nieuwe leider van de Sovjet-Unie. Echter, zijn woorden kwamen te laat. Het belang van Lenin in Stalin kan inderdaad niet overschat worden, maar leidt het niet te ver om Lenin in ieder hoofdstuk opnieuw op te voeren? Stalin wordt in één van de hoofdstukken beschreven als Hitlers tweelingbroer. Maar in het hele verhaal komen zijn internationaalpolitieke ambities zelden aan bod, laat staan zijn relatie met Adolf Hitler. Het woord ‘Koude Oorlog' komt niet naar voren in een biografie over Jozef Stalin. Dan denk ik: hier mis ik iets ...

De Oekraïnse auteur Maximilien Rubel (1905-1996) leefde en werkte in Frankrijk. Hij studeerde rechten, filosofie en Germaanse filologie. Vanaf 1946 was hij docent en onderzoeker aan het Centre National de la Recherche Scientifique in Parijs. Hij promoveerde in 1954 tot doctor in de letteren aan de Sorbonne met twee dissertaties: Karl Marx. Essai de biographie intellectuelle en Bibliographie des Oeuvres de Karl Marx.

Vergelijk dat eens met onze eigen kampioen van de vrijheid van meningsuiting: Geert Wilders. Ook hij zegt vanuit een underdog-positie te spreken. Zodra er mensen zijn die hem de mond willen snoeren, dan haalt hij alle dictatoriale regimes uit de geschiedenis erbij. De regering gedraagt zich als de DDR, de Sovjetunie. Ze ontnemen hem zijn grondwettelijk recht om te zeggen wat hij denkt. Geert heeft een Boodschap en hij is vastberaden om deze aan de wereld kenbaar te maken. Geert voert een heldhaftige en verbitterde strijd.

Wilders –en veel rechtse intellectuelen met hem- brengen voortdurend de boodschap dat de Taliban al zowat aan onze grens staan. Dat het één minuut voor twaalf is. Dat als we nu niets doen een horde islamitische barbaren binnendendert met woeste baarden en zwaaiend met hun kromzwaarden, klaar om alle Nederlandse vrouwen in een burkha te heisen en alle homoseksuelen op te hangen aan een grote blauwe strop. Helden van het vrije woord, zoals Wilders zelf, moeten hun waarschuwingsboodschap met gevaar voor eigen leven kunnen uiten. Tegenwerken van Wilders is eigenlijk landverraad. Want kijk maar: daar staan ze al, met hun djellaba’s en hun ogen als pikzwarte kooltjes. Geen slappe knieen nu, willen de echte mannen alsjeblieft opstaan? Geert: almachtig soeverein, herkent de uitzonderingssituatie en wijst de vijand aan.

Maar na een blik op de demonstraties in Tibet doet de heroïsche strijd van Wilders toch wat potsierlijk aan. Immers: niemand legt hem daadwerkelijk wat in de weg. Hij krijgt alle mogelijkheden zijn filmpje te tonen – als is het maar op internet. Over media-aandacht heeft hij niet te klagen. En nergens staan er tanks klaar om hem de ideeen met granaten uit het hoofd te schieten. Vrijheid van meningsuiting: het is een belangrijk strijdpunt in elke dictatuur, het maakt deel uit van de wording van een democratische natie. Wilders’ noodkreten zijn niets anders dan theater, met behulp van gezochte metaforen probeert hij een situatie op te roepen –als ware het nostalgie- waarin hij inderdaad de underdog is en moet strijden tegen de onderdrukkende macht van een dictatoriale staat. Maar dan nog: waar zijn die horden bloeddorstige moslims eigenlijk?

Wilders komt niet op voor de vrijheid van meningsuiting: hij is eerder het resultaat van een verwendheid van meningsuiting. Van een decadent mediaklimaat waarin journalisten zich vermoeid van de ene hype naar de andere slepen. Waarin de borrelpraat van de zoveelste poedelachtige kleinburger het beter doet dan werkelijk verzet zoals dat in Tibet plaatsvindt. Een klimaat waarin de Nederlander vanuit zijn luie stoel als een toeschouwer vermaakt wil worden door het theatraal geweld van populistische politici. Nu, als we dan toch met ons allen zo vermoeid zijn en op zoek naar hypes en kicks, waarom dan niet het volgende idee eens uitproberen: een nieuw programma-format Wilders in Tibet. Waarin Wilders een film uitbrengt over de misdaden van het Chinese regime. Deze na veel strijd stiekem vertoont in een klein illegaal theater ergens in een Tibetaanse plaats, omsingeld door Chinese tanks en artillerie. Stiekem distribueert via internet en illegale DVD’s. Dan heeft Wilders eindelijk eens een échte vijand.