In 1935 wordt hij uit zijn functie ontzet op basis van de Nürnberger Gesetze, de rassenwetten die de aanzet voor de Endlösung vormen. Nadat Viktor Klemperer is ondergedoken, begint hij analyses en essays te schrijven over het taalgebruik in het Duitsland van Hitler en de zijnen, die in 1947 gebundeld en uitgegeven worden onder de titel Lingua Tertii Imperii - Notizbuch eines Philologen. Hierin analyseert hij enkele geijkte nationaalsocialistische woorden, wendingen en metaforen, die steeds maar herhaald worden, zodat ze deel gaan uitmaken van het typische discours van toen, de taal van het Derde Rijk. Hij schetst hoe de propaganda van de NSDAP niet alleen de alledaagse taal beïnvloedt, maar vooral de manier van denken. Of hoe een ideologie een taal kan corrumperen. De studie staat al geruime tijd op mijn to read-lijstje, deze zomer moet ze eraf (ja, het is al een heel lange lijst ondertussen).

Naast LTI - Notizbuch eines Philologen werden ook zijn dagboeken gepubliceerd. Van 1933 tot 1945 schetst hij het bittere en onmenselijke regime dat door de nationaalsocialisten was ingesteld. De schrijver Stefan Brijs (tip: De Engelenmaker - de Victor die we in dit boek ontmoeten komt overigens wel heel wat minder "sympathiek" over dan zijn Duits-Joodse naamgenoot-op-één-lettertje-na) heeft de dagboeken van Viktor Klemperer ook gelezen, en hij gebruikt ze als basis voor het verwoorden van zijn pessimistische visie op de Belgische toekomst, in het kader van het dossier "België nieuwe/nouvelle formule" van De Standaard. Een 'parodie' die tot nadenken stemt.

DAGBOEK 2012

Stefan Brijs

29 april 2012, zondag

Vlaams minister-president Bart De Wever en minister van Veiligheid Jean-Marie Dedecker zijn vrijdag met een propagandatocht begonnen. Toespraak in het Sportpaleis van Antwerpen. Een mateloze hetze en 'een laatste waarschuwing aan het adres van de Walen'.

We horen steeds meer, van 'eenvoudige mensen', op wie ze zich baseren - onze kleinburgerlijke buren in Lier, onze slager Van Hove, onze bakker Peeters enz. enz. - hoezeer de haat toeneemt. Ook de federale regering zelf drijft steeds meer in de richting van het separatisme - een definitieve breuk is onafwendbaar.

1 mei 2012, dinsdag

Overal in het straatbeeld gele brievenbussen, gele postauto's, gele straatnaamborden met zwarte bedrukking. En de speciale aanplakborden, met op elk bord in grote letters: De Walen zijn ons ongeluk. Of: Wie de Waal kent, kent de duivel.

Verder de mateloze propaganda voor het 'Ja!'. Op iedere bedrijfswagen, op iedere fiets van de postbode, in iedere etalage, op brede spandoeken boven de straat - overal uitspraken van De Wever. Ja voor Vlaanderen', Ja voor zelfstandigheid!, Ja voor vrijheid en vrede! Van alle huichelarij is deze de ongehoordste.

3 mei 2012, donderdag

De macht, een kolossale macht, is in handen van de Vlaams-nationalisten. Alle hoge openbare functies en alle staatsmiddelen, pers en radio, de stemming van de onder bedwelming gebrachte miljoenen. Er heeft zich nooit zoveel schande in een Europees volk opgehoopt als nu in ons. Iedere toespraak van ministers, gouverneurs, burgemeesters getuigt ervan. En ze houden dagelijks toespraken. Dat brouwsel van gewoon openlijk uitgesproken, uiterst grove leugens, huichelachtigheden, frasen, onzinnigheden. En steeds weer de dreiging, de triomf en de loze belofte.

5 mei 2012, zaterdag

In Het Laatste Nieuws een lijst met boeken die niet meer mogen worden uitgeleend of verkocht. Hoog op de lijst alle boeken van Louis Paul Boon en Tom Lanoye. Mijn essaybundels staan er ook op. Dat verrast me niet. Al een half jaar wil geen enkele Vlaamse krant nog iets van mij publiceren. Niemand ademt meer vrij, geen vrij woord, gedrukt noch gesproken.

Ook de nieuwe bouwvoorschriften worden in de krant toegelicht: alleen nog een zadeldak is toegelaten, en een dakkapel wordt verplicht. Platte daken zijn 'on-Vlaams', staat er letterlijk.

8 mei 2012, dinsdag

Mijn vrouw heeft nog steeds geen werkloosheidsuitkering ontvangen. Ik heb de bevoegde dienst opgebeld: de eerste ambtenaar die ik aan de lijn had, zei waarschijnlijk enigszins onvoorzichtig: 'Het ministerie heeft bezwaar gemaakt - wij weten verder nog niets.'

Op tv beelden van Dedecker, enkele zinnen op een grote bijeenkomst - gebalde vuist, vertrokken gezicht, wild geschreeuw - 'Nog niet zo lang geleden hebben ze nog om me gelachen, het zal hun nu vergaan, dat lachen…'

11 mei 2012, vrijdag

Iedere dag wordt het geldgebrek groter. Vandaag een exorbitante elektriciteitsrekening. Gas om te koken kopen we al enige tijd alleen nog in flessen. Ik heb een paar zilveren gedenkpenningen uitgezocht. Die moeten er nu waarschijnlijk aan geloven.

Behalve het geldgebrek is er steeds weer en steeds toegespitster de afgrijselijke politieke situatie. Wat het Vlaams Nationaal Zangfeest aan paroxismen en krankzinnige leugens over de Walen in de toespraken van De Wever, Dedecker en Valkeniers heeft opgeleverd, gaat ieder voorstellingsvermogen te boven. Je denkt telkens weer dat er zich toch ergens in Vlaanderen stemmen van schaamte en angst moeten verheffen, dat er protest zou komen uit Europa, uit het buitenland - niets!

19 mei 2012, zaterdag

Een enkel zwaluwtje in de lucht, het maakt geen zomer, maar het is toch prettig. Verder erg eenzaam; vooral innerlijk. Het wordt mij steeds duidelijker dat ik een volkomen nutteloos wezen uit de hogere cultuur ben dat niet in staat is in een primitievere omgeving te leven.

20 mei 2012, zondag

Bij Verhulst thuis een gedrukte sfeer. Ze willen in ieder geval voor 1 juni weg uit Wallonië. Hebben geen keus. Angst voor represailles. Zowel van Vlamingen als van Walen. Ze denken eraan naar Parijs of Londen te gaan.

Tot diep in de nacht luisteren we samen naar Jacques Brel. Zingen hardop mee. Zijn muziek vervult ons met ontroering en verbittering.

24 mei 2012, donderdag

Ik heb me na maanden toch weer op een krant geabonneerd (Gazet van Antwerpen). Ik word bij het lezen iedere keer weer onpasselijk, maar de spanning is nu te groot, je moet minstens weten wat er gelogen wordt.

1 juni 2012, vrijdag

Frank Vanhecke, Vlaams minister van Onderwijs, zegt tijdens een toespraak voor duizenden scholieren in Gent dat er vanaf volgend schooljaar geen Frans meer mag worden gegeven op lagere en middelbare scholen. Zijn boodschap wordt op een oorverdovend gejuich onthaald. Aan het eind van de toespraak zingt de hele menigte uit volle borst Vlaamse liederen. Alles is gericht op verdoving van het individu ten gunste van de collectiviteit.

5 juni 2012, dinsdag

De situatie wordt steeds somberder. In Namen heeft een Waalse scholier een leraar Nederlands neergestoken. Vlaamse scholieren roepen om wraak.

11 juni 2012, maandag

De 500.000 nee-stemmen en ongeldige stemmen gisteren tegenover 4.500.000 ja-stemmen betekenen ethisch heel veel meer dan alleen een negende deel van het geheel. Er is moed en bewustzijn voor nodig geweest. Alle kiezers zijn geïntimideerd en bedwelmd met frasen en feestrumoer. Een derde heeft uit angst, een derde door bedwelming en een derde uit angst en bedwelming ja gezegd. Mijn vrouw en ik hebben onze nee ook alleen uit een zekere wanhoop en niet zonder angst aangekruist.

Niettemin is de splitsing nu een feit geworden, en dat is nog maar een begin.

Stefan Brijs (38) is schrijver

Al deze fragmenten komen bijna letterlijk uit dagboeken die de Duitse Jood Victor Klemperer van 1933 tot 1936 in Dresden bijhield. Ik heb ze vrij bewerkt, zij het in geringe mate.

Bron: De Standaard, dinsdag 10 juni 2008, p. 20-21 (het artikel op DSonline lezen? Hier!).

Maar Jeroen Brouwers dus. Ik heb lang niet alles van hem gelezen (wat er wel o.m. tussen zat: debuut Joris Ockeloen en het wachten, Vlaamse Leeuwen, Groetjes uit Brussel, Zonsopgangen boven zee, Adolf & Eva & de dood, etc), maar op dat debuut na was er niets bij dat ik minder dan uitstekend vond. Brouwers is een uitermate bedreven essayist/polemist en een geweldig romancier, wat ook bevestigd werd door Datumloze dagen (2007). Ik las wat boeken van andere "Groten" als Reve, Mulisch en een aantal van Claus, maar nooit hadden ze met hun boeken een impact op me zoals Jeroen Brouwers. Claus mag dan wel de Koning van de Vlaamse Letteren geweest en jarenlang naar voren geschoven zijn als "onze" Nobelprijskandidaat, maar hij heeft me geen enkele keer weten te raken als Brouwers, wiens boeken een intensiteit, emotionaliteit en woordenpracht bezitten die ik bij Claus (in zijn romans althans) tevergeefs zocht.

Claus leek me te veel een betweter, een superieur stilist met een zwak voor epateren, ironische spielereien, bombarie, duffe navelstaarderij en een zelfmythologie. Het soort schrijver dat teert op rancune en aandacht en perfect gedijt in kunstenaarsmiddens waar hij van op z’n troon het gebeuren kon overschouwen en al dan niet goedkeurend knikken. Dan maar de misantropie, de eenzaamheid, de angsten van Brouwers, die vanuit z’n huis in de Limburgse bossen werkt aan een oeuvre dat stilaan gargantuesk genoemd kan worden. En Datumloze dagen is opnieuw een hoogtepunt in zijn carrière. Het is eenvoudig van opzet en bescheiden in omvang, maar het heeft de kracht van een overweldigende emotionele orkaan. Ik heb er geen idee van in welke mate het boek biografisch is (in zekere mate moet dat het geval zijn), maar deze monoloog van een eenzaat op leeftijd en zijn terugblik op zijn leven en in het bijzonder zijn relatie met zijn (aanvankelijk ongewenste) zoon, pakt uit met een naakte rauwheid en genadeloze introspectie, geboetseerd in een onnavolgbare woordenpracht.

Ik probeer met opzet om hier geen traditionele recensie te schrijven, m’n beperkte talent zou Datumloze dagen waarschijnlijk geen recht kunnen doen. Laat het volstaan te zeggen dat het een superieure roman is die inslaat op hoofd, hart én buik met een overweldigende impact. Na die laatste bladzijde is het een tijdje bekomen. Stilistisch kent Brouwers zijn gelijke niet in dit taalgebied, of toch amper (Van der Heijden mag in z’n schaduw zitten), hij legt de lat belachelijk hoog. Tegelijkertijd weet hij ook te raken met perfect verwoorde formuleringen, vergelijkingen en nietsontziende zelfkritiek. Goed gezind word je niet van dit boek. Meer nog: als alle boeken deze wrange combinatie van schaamte, eenzaamheid en spijt zouden uitdragen, dan hing ik lange tijd geleden waarschijnlijk met een strop rond m’n nek aan een balk te bungelen, maar man, wat een genadeloze oplawaai, wat een gruwelijk goed boek. (*****)

• Jeroen Brouwers. Datumloze dagen. Atlas: Amsterdam, 2007. 190 pag.

NP: John Coltrane - Live At The Village Vanguard

Volgende keer dat we hem tegen het lijf lopen, zullen we Pichal vragen hoeveel hij hiervoor betaald wordt. Want sinds Greet Op de Beeck vs. Rudy Aernoudt moeten we dat blijkbaar allemaal weten.

De vraagstaart van Proust
CC De Kern gaat opnieuw literair: we pikken de draad terug waar we hem een paar geleden hebben laten liggen en staan er weer met een literaire programmatie. De driedelige literaire lezingenreeks De vraagstaart van Proust laat auteurs aan het woord in een origineel kader.
Alhoewel – èrg origineel zijn we niet. Reeds in de 19de eeuw was het invullen van vragenlijsten een populair spelletje op feestjes van de burgerij. Eén van die lijsten heeft de tand des tijds doorstaan, omdat de vragen beantwoord werden door niemand minder dan Marcel Proust: de schrijver van de mega-roman A la recherche du temps perdu. Sven Pichal (journalist bij Radio 1) maakt gebruik van “de vraagstaart van Proust” om voormalig stadsdichter Tom Lanoye het vuur aan de schenen te leggen.

Tom Lanoye (1958) leeft en werkt in Antwerpen en Kaapstad. Hij is de invloedrijkste en een van de bekendste Vlaamse schrijvers van zijn generatie, en won tal van prijzen, zowel in Vlaanderen en Nederland als daarbuiten. Er is nauwelijks een genre waarin Lanoye niet minstens één belangrijk werk heeft geschreven, of het nu gaat om de roman, poëzie, columns, essays, kortverhalen, theater of cabaret. Tot de hoogtepunten van zijn oeuvre behoren de melancholische roman Kartonnen dozen, alsook Het Goddelijke Monster, dat samen met Zwarte tranen en Boze tongen de ultieme trilogie vormt over het uiteenvallende hart van Europa, België. Meer info over leven en werk van Lanoye vind je makkelijk terug op z’n mooie site www.lanoye.be

Tom Lanoye zal antwoorden op vragen als ‘Welk historisch personage vindt u het meest verachtelijk?’ en ‘Welke militaire prestatie uit de geschiedenis bewondert u het meest?’ Op die laatste vraag antwoordde Proust, ongetwijfeld tongue in cheek: ‘Mijn eigen inschrijving als vrijwilliger!’

Dit nieuwe interviewprogramma wordt gepresenteerd door Sven Pichal . Hij werd geboren in Wilrijk, in 1979, groeide op in Hoboken en studeerde communicatie aan de Plantijn Hogeschool in Antwerpen. In 2000 begon hij als redacteur voor verschillende programma’s op radio en televisie. Hij werkte voor Levende Lijven, De Nieuwe Wereld (Radio 1) en Aan Tafel (Eén). Vanaf september 2007 presenteert hij samen met Annemie Peeters elke ochtend op Radio 1 het vrolijke consumentenprogramma Peeters en Pichal.

De vraagstaart van Proust:

Sven Pichal in gesprek met Tom Lanoye
vrijdag 2 november 2007 – 20.15 uur
De Kern, kern 18, 2610 Wilrijk.

Tickets: 8/7 €
Info en reservatie: www.antwerpen.be/dekern & T 03 821 01 36

(Volgende gasten: Stefan Brijs (8/02/08) en Joke van Leeuwen (11/04/058)